Maus: a survivor's tale I: My father bleeds history
Maus: a survivor's tale 11: And here my troubles began
Spiegelman
Uitg. Pantheon Books

Waarom Maus en niet een van de vele andere strips, die mij dierbaar zijn? Bij mijn keuze voor deze millennium-lijst heb ik me laten leiden door de vraag, welke strip me het meest geboeid en geraakt heeft. Geboeid en geraakt heeft Maus mij zeker.
Gefascineerd en geschokt ook, om eerlijk te zijn. Bij het enkel doorbladeren van beide boeken is dat misschien moeilijk voor te stellen. Maus is een strip in zwart-wit, met een weinig aansprekende pagina-opzet, waarin de plaatjes vaak allemaal even groot zijn. Een strip vol krasserige en simpel ogende tekeningen, waarin knullig uitziende muizen, katten en varkens de mensenrollen spelen. In Maus geen splash pages, geen spannende beeldregie of gewaagde perspectieven. Wel veel medium-shots van pratende figuren en vrij veel tekst voor een strip. Dat alles is buitenkant. Wie gaat lezen, geeft zich gewonnen.

Maus is een grotendeels autobiografisch en complex verhaal, waarin auteur Art Spiegelman in de eerste plaats ingaat op de herinneringen van zijn vader Vladek aan de holocaust. Art doet dat niet zonder reden. Als volwassene kijkt hij terug op een jeugd, waarin hij niet met zijn harde en emotieloze vader overweg kon. Wordt Art na jaren nog gekweld door schuldgevoelens over de zelfmoord van zijn moeder; zijn vader is gewoon hertrouwd. Art wil weten, wat zijn vader heeft gemaakt tot wat hij is geworden en wat zijn moeder ertoe heeft gebracht niet meer te willen leven. Dat levert aandoenlijke scènes op, waarin Art voor het eerst in zijn leven daadwerkelijk toenadering zoekt tot zijn vader, die zijn zoon het liefst op veilige afstand houdt. Het kost moeite om Vladek tot praten te bewegen en als zijn vader eenmaal het jarenlange stilzwijgen doorbreekt, geeft hij met zichtbare pijn en moeite het verhaal prijs van de familiegebeurtenissen in het Polen van voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. My father bleeds history; de titel van het eerste boek spreekt voor zich. Art benadert de gesprekken met zijn vader als interviews en neemt ze op. De geluidsbanden liggen aan de basis van Maus.

In beide boeken zijn de levensverhalen van vader en zoon Spiegelman in elkaar gevlochten. Art wisselt voortdurend van vertelperspectief. Hij grijpt terug op een gebeurtenis uit zijn jeugd om te verklaren, waarom hij Vladek een bepaalde vraag stelt. Hij wisselt de verslagen van Vladek over het verleden af met zijn reacties bij het vertellen erover. Hij laat zien hoe hij langzamerhand, voor het eerst in zijn leven, enig begrip voor zijn vader kan opbrengen. Maus is daarmee veel meer geworden dan een strip over de jodenvervolging, gebaseerd op een verslag uit de eerste hand. Het is evengoed een verhandeling over de moeizame band tussen vader en zoon en over hun getekendheid als eerste en tweede generatie oorlogsslachtoffers.

Tijdens het lezen wordt duidelijk, waarom Art Spiegelman voor een karige en op het eerste gezicht saaie lay-out heeft gekozen. Het is juist de afwezigheid van elk grafisch effectbejag, die de beschreven gebeurtenissen zo indringend maakt. De vormgeving en tekenstijl zijn volledig ondergeschikt gemaakt aan het verhaal dat Spiegelman wil overbrengen; het verhaal van zijn ouders en dat van hemzelf. Het effect wordt verder versterkt door de neutrale toonzetting, waarmee de oorlogsgebeurtenissen door Vladek worden beschreven. Het waarde-oordeel over het optreden van de Poolse bevolking en de Duitse bezetters wordt aan de lezer overgelaten. Dit heeft een veel indringender uitwerking, dan wanneer de auteur de vervolging waaraan zijn familie werd blootgesteld zelf van commentaar zou hebben voorzien.
Het relaas van zijn vader heeft Art Spiegelman dermate aangegrepen dat hij Maus niet kon tekenen met mensenfiguren. Om enige afstand te creëren tussen hem en de mensen die hij op papier zette, heeft hij hen voorzien van dierengezichten. Het is opmerkelijk dat dit geen enkele afbreuk doet aan de overtuigingskracht van de vertelling, die Spiegelman met Maus wilde overbrengen. De muizen-, katten- en varkenshoofdjes leiden nergens onbedoeld tot een komisch effect.
Spiegelman mag de uiterlijke schijn op het eerste gezicht wellicht tegen zich hebben, maar hij heeft de perfecte vorm gevonden voor een van de beste verhalen die ooit als strip zijn uitgebracht.
Paul van Gremberghen