Tardi: "Veel mensen proberen in hun leven zo min mogelijk te doen"

Goed nieuws voor de liefhebbers van old skool Tardi. Met Kleine West Coast Blues keert de Parijse stripmaker terug naar de jaren zeventig, naar zijn samenwerking met misdaadschrijver Jean-Patrick Manchette, met wie hij toen de strip Griffu maakte. "Tien jaar na zijn dood vond ik het belangrijk om Manchette eer te bewijzen via zijn Kleine West Coast Blues, een roman die de wereld van de 'polar' blijvend heeft beïnvloed."

Kleine West Coast Blues is een raamvertelling. Het verhaal begint en eindigt op de ringweg van Parijs, waar hoofdpersoon Georges Gerfaut in zijn auto rondrijdt: een symbool van zijn leven dat routineus voortkabbelt. Gerfauts suffe leventje wordt ruw verstoord als hij een stel moordenaars achter zich aan krijgt. Waarom ze hem moeten hebben? Gerfaut heeft geen flauw idee. Hij vlucht de bergen in en keert uiteindelijk terug om wraak te nemen. Aan het eind van het verhaal vinden we hem weer terug op de ringweg. Hij kan elk moment een afslag nemen, maar of hij dat ook zal doen? Volgens Manchette is dat niet waarschijnlijk. Gerfaut heeft niets geleerd van het avontuur dat hij zojuist heeft beleefd. Hij weet niets beters te verzinnen dan maar weer terug te keren naar de kudde en zich als kantoorbediende te schikken naar de status quo. Hij is immers een kind van zijn tijd.

Hoewel Manchette de elementen van een doorsnee misdaadroman gebruikt, negeert hij de regels ervan. Al op de eerste bladzijden van Kleine West Coast Blues wordt bijna terloops verteld wie de slachtoffers en wie de moordenaars zijn en aan het eind wordt de intrige in een paar zinnen uit de doeken gedaan. Vanuit Manchettes perspectief is deze aanpak begrijpelijk. De moordaanslag op Gerfaut is de aanzet tot zijn zwerftocht, en deze zwerftocht is waar het Manchette om gaat, niet het motief van de moordenaar.

Mislukking
Ook Tardi ziet Kleine West Coast Blues in de eerste plaats als een sociale roman: "Gerfaut zit slecht in zijn vel, omdat hij een kloteleven leidt in het middenkader van een bedrijf. Er bestaat ongetwijfeld een stapel sociologische studies over dit onderwerp, maar het belang van Kleine West Coast Blues is dat hierin het onderwerp wordt behandeld in romanvorm (oftewel: nu eens niet strontvervelend om te lezen). De roman leest als een detective zonder dat echt te zijn, hoewel hij dicht tegen het genre aanschurkt. Dat is ook de grootste kracht van Manchette: op een boeiende manier de problemen van een tijdperk aan het licht brengen - en die problemen zijn volgens mij nog altijd actueel."

Aan het begin van de roman is Gerfaut een doorsneeburger die op het punt staat met zijn vrouw en dochters op vakantie te gaan. Manchette laat doorschemeren dat Gerfaut heeft meegedaan aan de demonstraties van mei 1968. Minder dan tien jaar later is hij als loonslaaf - om Manchettes terminologie te gebruiken - in dienst van een commercieel bedrijf. Maar Manchette laat vanaf het begin door kleine hints merken dat zijn hoofdpersoon al bezig is de weg die de maatschappij voor hem heeft uitgestippeld, te verlaten. Zijn relatie staat onder druk en hij houdt niet van zijn werk. Op het moment waarop het verhaal begint, is hij gereed om alles los te laten. Als er daarna om onverklaarbare redenen een moordaanslag op hem wordt gepleegd, is dat voor hem de aanleiding om op de vlucht te slaan. In zekere zin verlenen de moordenaars hem een dienst...

Tardi: "Dat moment waarop hij wegglijdt uit zijn eigen werkelijkheid, is precies wat me in Kleine West Coast Blues interesseert. Ik heb altijd een voorliefde gehad voor dergelijke personages - denk maar aan Isabelle Avondrood, Sander Morgendauw en zelfs mijn soldaten uit de Eerste Wereldoorlog. Allemaal zijn ze tegen hun wil in een situatie verzeild geraakt, waar ze niet voor hebben gekozen. Ze lijden een rustig leventje en op een gegeven moment worden ze door de gebeurtenissen meegesleurd. Maar ze zijn nooit echt geïnteresseerd in wat er gebeurt. Ze zijn er per ongeluk bij aanwezig. Zo is het ook met Gerfaut. Wanneer hij het slachtoffer van een verkeersongeluk naar het ziekenhuis heeft gebracht, gaat hij ervandoor en interesseert het hem verder niet meer. Veel mensen proberen in hun leven zo min mogelijk te doen. Mijn soldaten in de loopgraven zitten daar niet vanwege een ideologie, en ook niet om Duitsers dood te schieten. Ze zijn er ongewild in verzeild geraakt en er niet geslaagd zich van een veilige plaats in de achterhoede te verzekeren. Ze laten het over zich heen komen. Het is vooral dit soort gedrag dat me interesseert. Ik heb een zwak voor zulke mensen. Je kunt het lafheid noemen, of gebrek aan initiatief of wat dan ook, maar ik herken me in zulke mensen. Ik heb bewondering voor anderen die altijd precies weten wat ze op een gegeven moment moeten doen, maar ik ben zo niet..."

Wildernis
Tardi laat het verhaal spelen in de tijd waarin het is geschreven en heeft het niet naar het heden verplaatst: "Dat had ik natuurlijk kunnen doen, maar het verhaal werkt beter, als je rekening houdt met de kater van mei '68. Als je het nu over de vlucht uit een benauwend kantoorbestaan wilt hebben, gaat het vooral over stedelingen die de stad verlaten en zich op het platteland vestigen om hun kwaliteit van leven te verbeteren. Destijds hadden de mensen een radicalere visie: ze lieten alles in de steek om in een herdershut in de Ardèche te gaan wonen, in de hoop de harmonie tussen mens en natuur terug te vinden. Ze voorzagen in hun eigen levensonderhoud door zelf kaas, brood en kleding te maken. Deze mensen wilden volledig onafhankelijk van 'het systeem' zijn. Maar de meesten waren het gauw zat en keerden met de komst van de eerste herfstregens snel weer terug naar de stad.

Kleine West Coast Blues is de synthese van een dergelijke uittocht en van de crisis waarin de maatschappij na mei '68 verkeerde. De mensen waren zoekende. Ze hadden de kans gehad om een revolutie te ontketenen en ze moesten toegeven dat het niets had opgeleverd. Je zou kunnen zeggen dat de maatschappij naar de kloten ging na de desillusie van mei '68. Het economische wonder van de wederopbouw was afgelopen. Volgens mij kun je die periode beschouwen als het begin van de neergang die nu nog altijd voortduurt met de onstuitbare groei van de baanloosheid, migratie en globalisering.

Schijtlaars
"Ook Gerfaut is een echte stedeling. Wanneer hij door een zwerver uit een trein wordt gegooid en in het bos belandt, is hij al zijn houvast kwijt. Hij is gewond en raakt in paniek. Hij weet zelfs niet waar hij is. Gerfaut moet overleven, maar zijn referenties zijn kinderlijk. Hij herinnert zich een 'metafysische western' met Richard Harris en John Huston (A man in the wilderness uit 1971). Hij heeft die film ooit gezien in een behaaglijke bioscoop. Net als de andere bioscoopbezoekers heeft hij er een sadistisch genoegen in geschapen om het personage op het witte doek te zien lijden. En opeens is het voor hem realiteit geworden. Maar hij blijft reageren als een buitenstaander. Ook moet hij denken aan dingen die hij als kind in allerlei onnozele avonturenromans heeft gelezen, zoals de held die in de wildernis overleeft: hij krijgt het plan om bijen te volgen en de honing op te eten... Gerfaut is een schijtlaars die niet in een bos thuis hoort en ik voel met hem mee. Ik ga zelden de natuur in, en wanneer dan de avond over de sparren daalt, sta ik doodsangsten uit!"

Tardi heeft prachtig Gerfauts paranoia verbeeld tijdens zijn verblijf in het woud dat er misschien romantisch uitziet, maar in de ogen van de held alleen maar één grote klerezooi is. Tardi weet handig een stijlbreuk met de stadsscènes te vermijden: "Wanneer ik een bos teken, ben ik vooral gevoelig voor de chaos van door elkaar verstrengelde bomen en takken. Ik teken ze alsof het om de opslagplaats van een schroothandelaar gaat."

Scalpel
Waar Tardi bij zijn romanbewerkingen van Leo Malet (Nestor Burma) en Jean Vautrin (De stem van het volk) alleen de plot behield en de dialogen herschreef, heeft hij bij Kleine West Coast Blues zoveel mogelijk Manchettes originele teksten gebruikt: "Dat deed ik puur, omdat ik ze zo bewonderde. Zijn teksten zijn geschreven met een scalpel! Ze zijn strak, zakelijk, zonder franje. Wat kon ik daaraan nog verbeteren? Typisch voor hem zijn de gedetailleerde beschrijvingen van wapens, zoals wanneer hij minutieus de inhoud beschrijft van de metalen koffers in de achterbak van de auto van de moordenaars. Deze aandacht voor het detail vind je ook in Manchettes beschrijvingen van geweld en lijden. Hij beschrijft de dood van een jonge vrouw in het bos als volgt: 'Aan de rechterzijde werd de borstkas van Alphonsine verbrijzeld. De jonge vrouw viel met een sprongetje op haar zij alsof ze een trap van een paard had gehad en een bolletje van versplinterd bot, tot moes geslagen vlees, stukjes bronchiën, vliegend bloed en samengeperste lucht, evenals de dumdumkogel die alles voor zich uit duwde, vlogen plotseling uit haar rug.' Hij brengt het op een prachtige manier in slow motion in beeld. Zoiets is moeilijk in een strip weer te geven. Het bedenken van getekende equivalenten voor de ongelooflijke verhalende passages van Manchette kostte me verreweg het meeste tijd.

De teksten die ik gebruik, dubbelen nooit met de tekening. Via de teksten leren we de gedachten en de gemoedstoestanden van de personages kennen, maar vooral geven ze de lezer informatie over de context van het verhaal. Oftewel, alles wat ik niet kon tekenen. Eigenlijk is een tekening niet altijd geschikt om gevoelens over te brengen. Heftige emoties zoals woede of verdriet gaan nog wel, maar er zijn subtielere emoties die alleen in een film kunnen, zoals de rilling van een wang. Zoiets kan een tekenaar niet uitbeelden. Bovendien kan een striptekenaar niet van elk plaatje een eindeloos doorwerkte tekening op de manier van Rembrandt maken. Als je driehonderd keer hetzelfde personage in één album tekent, moet je jezelf wel tot de essentie beperken.

Ik had nog de meeste problemen met de banaliteiten aan het begin van het boek. Gerfaut staat op, werpt een blik op het briefje dat zijn vrouw op de ijskast heeft achtergelaten, leest de krant, loopt wat rond door zijn huis en gaat op vakantie. Kortom, het alledaagse leven, en dat is knap vervelend om te tekenen! Maar dat clichégedrag maakt deel uit van het boek. Dat is zelfs waar het boek over gaat. De saaie scènes verlenen de latere, gewelddadige scènes hun betekenis. Het was daarom belangrijk dat ik me in het begin inhield, dat ik die saaie passages niet interessanter maakte door de kunstenaar te gaan uithangen. Dat heb ik ook van Hitchcock geleerd. Hij zei dat hij de minder belangrijke scènes in halftotaal opnam en de totalen bewaarde voor de meest dramatische scènes. Anders verschiet je te vroeg je kruit.

Ik wilde de sfeer van het Manchettes boek zo goed mogelijk weergeven, hoewel ik natuurlijk niet de pretentie heb dat dit de 'officiële' bewerking is. Dit is mijn persoonlijke visie op de roman. Ik zou het prachtig vinden als een andere tekenaar, Blutch bijvoorbeeld, hetzelfde boek onder handen zou nemen, om te zien wat er dan uitkomt."

Plannen
Tardi is lang niet uitgetekend, maar hij weet nog niet wat er binnenkort zal volgen: "Er zijn zeker nog andere romans van Manchette die ik zou willen bewerken, maar ik heb geen zin om weer voor jaren aan een reeks albums vast te zitten, zoals met De stem van het volk. Eigenlijk zou ik liever weer zelf een scenario schrijven. Doordat ik de laatste jaren zoveel bewerkingen heb gemaakt, wordt de drempel steeds hoger om aan een volledig nieuw verhaal te beginnen. Een bewerking is veel makkelijker omdat de structuur dan vastligt en je alleen maar de pagina-indeling en het tekenen op je hoeft te nemen. De enige uitdaging is om trucjes te vinden om bepaalde moeilijke scènes te vertalen naar de strip. Maar ik heb nu weer zin om risico's te nemen en zelf scenario's te schrijven. Iets anders waar ik op dit moment over nadenk, is om al mijn strips voortaan in zwart-wit te maken. Ik ben nooit helemaal tevreden geweest met hoe mijn strips er in kleur uitzien. Ik hou meer van zwart-wit, omdat je sneller werkt en je bovendien gedwongen wordt inventiever te zijn. Veel tekenaars spelen vals door met behulp van kleur de aandacht op een voorwerp of een bepaald gedeelte van de tekening te richten, en zo een rommelige tekening te maskeren."

De geruchten gaan dat er een nieuwe Isabelle Avondrood op komst is, maar daar doet Tardi nog wat geheimzinnig over: "Waarschijnlijk wel, maar er is nog niets beslist! Het enige wat ik erover kan onthullen is dat ze in het volgende album het slachtoffer zal worden van een complot. Alles zal beginnen met een fototoestel. Een dief heeft hem ontvreemd en de negatieven die zich erin bevinden, zijn heel compromitterend voor Isabelle. Ze tonen haar in een 'ongunstige positie'. Meer kan ik er niet over vertellen, want ik weet zelf nog niet hoe het verder gaat. Zal ik een Isabelle Avondrood in zwart-wit maken met meer bladzijden, maar minder plaatjes op een bladzijde? Of doorgaan met kleurenalbums van 48 bladzijden? Ik weet het nog niet. We zien wel..."
Arend Jan van Oudheusden

Bronnen
Nicolas Anspach: Tardi: "A force d'adapter des livres, vous devenez de plus en plus timoré..." Website www.actuabd.com.
Damien Perez: Tardi enfile son Petit Bleu de travail. In: BoDoï 88 (2005).
Interview Tardi, themawebsite Le Petit Blue: www.humano.com/lepetitbleu
Website over Manchette: manchette.rayonpolar.com

Kader:
Néopolar
Jean-Patrick Manchette (1942-1995) wordt vanwege het tiental misdaadromans dat hij tussen 1971 en 1982 schreef, beschouwd als de grondlegger van de 'néopolar'. In deze misdaadromans spelen geen gangsters de hoofdrol, zoals in de Franse 'polars' van de jaren zestig, maar gewone burgers die tegen hun wil in extreme, gewelddadige situaties terechtkomen. Het zijn in feite sociale romans die commentaar leveren op de eigentijdse samenleving, vermomd als misdaadromans, waarin de belangrijkste tegenstander niet de moordenaar, maar de maatschappij is. Deze benadering heeft alles te maken met de wereldvisie van Manchette, die overtuigd marxist was. Het was voor hem vanzelfsprekend dat hij zijn inspiratie putte uit de Amerikaanse misdaadromans en -films (vooral de film noir). Hij zei hierover: "De klassieke misdaadroman heeft zijn historische grenzen (jaren twintig, jaren vijftig) en zijn geografische grenzen (de Verenigde Staten, die op dat moment het centrum van de wereld waren, van de wereldmarkt én van de contrarevolutie die de moderne misdaadroman voorbracht). Dit type misdaadroman is het verhaal van criminaliteit en gangsterdom, kortom: het verhaal van het geweld waartoe de armen werden gedwongen na de overwinning van het kapitaal."