Nausicaä van de vallei van de wind
Hoe een groot animator zijn beste werk wist te vertellen in een strip

Het is bekend dat verworvenheden als kompas en boekdrukkunst in het Verre Oosten werden uitgevonden, lang voor wij Europeanen er aan toe kwamen. In tegenstelling tot de vele eeuwenoude cultuurgoederen die Japan rijk is, zijn manga en ook animé echter tamelijk jong: ze zijn geïnspireerd op het werk van Walt Disney. Voor de vorming en popularisering van deze genres staan twee grootmeesters garant. De grondlegger van de moderne manga Osamu Tezuka (1928 - 1989) is nog niet zo lang dood. Met name dankzij de recente Nederlandstalige uitgave van Boeddha is zijn ster hier rijzende. Hoog tijd dat Tezuka's evenknie in de animatiewereld, Hayao Miyazaki (1941), datzelfde overkomt. Zijn animé Spirited away bereikte ondanks de vele filmprijzen wereldwijd, slechts de status van cult hit in de Lage Landen. Ironisch genoeg zou het een manga kunnen zijn, die Miyazaki's verdiende doorbraak alsnog weet te bewerkstelligen.

Miyazaki's werk wordt wereldwijd geroemd. In Japan is Spirited away de best bezochte film aller tijden en bestaat de top drie van best bezochte tekenfilms volledig uit werk van zijn hand (naast Spirited away zijn dat respectievelijk Princess Mononoke en Howl's moving castle). Maar Miyazaki's roem komt niet alleen voort uit box office hits en prestigieuze prijzen. Zijn Future boy Conan was de eerste moderne Japanse animatiefilm met behalve een tekenstijl die afweek van die van Disney, ook een verhaal dat interessant was voor zowel kinderen als volwassenen. De serie Lupin III, die hij na drie afleveringen overnam, was de eerste animé die zich met name op volwassenen richtte. En met Nausicaä van de vallei van de wind creëerde hij de eerste animé die - tegen alle toenmalige trends in - draaide om maatschappelijke en ecologische thema's.

Want Miyazaki is niet alleen een vernieuwer, maar vooral ook een man met een boodschap. Deze komt het duidelijkst naar voren in zijn laatstgenoemde werk: Nausicaä van de vallei van de wind. De tekenfilm was destijds (1984) een mijlpaal, maar wie hem vandaag de dag bekijkt zal merken dat het verhaal slecht in balans is. Het lijkt wel alsof het een fragment is uit een groter geheel. En dat klopt, het verhaal uit de film is slechts de opmaat tot een epos dat in zijn geheel uit de doeken wordt gedaan in de gelijknamige strip. Het is slechts toevallig dat de eerste hoofdstukken werden uitgevoerd als tekenfilm.
In het begin van zijn carrière schipperde Miyazaki tussen manga en animé. Met het tekenen van korte verhalen en het maken van animaties in dienst van anderen verdiende hij zijn brood. In zijn eigen tijd tekende hij Nausicaä van de vallei van de wind, zijn eerste lange verhaal (Later volgden nog The journey of Shuna (167 p.) en The age of the flying boat (60 p.)) Nausicaä werd goed ontvangen en toen Miyazaki met een aantal anderen een eigen animatiestudio oprichtte, besloten ze daarom het eerste hoofdstuk te verfilmen.
Het succes van de film leidde tot een gelauwerde animatiestudio. Het succes van de strip leidde tot drie nieuwe hoofdstukken, een totaal van 1060 pagina’s en ruim twaalf jaar werk (februari 1982 – maart 1994). Nausicaä van de vallei van de wind vormt met recht het magnum opus van Hayao Miyazaki. Opmerkelijk genoeg is zijn stijl in al die jaren nagenoeg constant gebleven. Gelukkig maar, want Miyazaki’s nonchalante, warme stijl sluit goed aan bij de positieve boodschap die hij uitdraagt. De enigszins wollig ogende lijnvoering en lichte arceringen verraden de Europese invloeden (met name die van Moebius) en zijn een verademing tussen alle flitsende, overgestyleerde stijlen die het genre rijk is. Miyazaki verliest daarbij nooit zijn oog voor detail, een kwaliteit die ook in zijn films duidelijk zichtbaar is.
Het verhaal krijgt in de manga volledig de ruimte om zich te ontrollen. De slechte balans die de film kenmerkt, heeft daardoor geen vat op de strip. Het verhaal bevat bovendien een fraaie dwarsdoorsnede van de thema’s die Miyazaki bezighouden. Thema’s, die blijkens het succes van zijn films, veel mensen aanspreken. Om die thema’s te belichten, zal ik het boek Nausicaä vergelijken met de films Spirited away en Princess Mononoke. (Howl’s moving castle, zijn meest recente film, is gebaseerd op een boek van Diana Wynn Jones en laat ik daarom buiten beschouwing).
KADER
Nausicaä van de vallei van de wind speelt zich af in een verre toekomst. Het oorspronkelijke ecosysteem is door menselijk toedoen vernietigd en in de plaats daarvan is een ecosysteem verrezen dat de mens slecht gezind is. Een ontoegankelijk, versteend woud en immense insecten vormen de hoekstenen van dit systeem. Aan de rand van het woud bevindt zich de Vallei van de wind, het geboortedorp van prinses Nausicaä. Zij raakt verstrikt in een oorlog tussen twee buurlanden. Geraakt door al het onrecht, zet zij zich al snel in voor de slachtoffers van de oorlog, ongeacht de zijde waartoe ze behoren. Ze helpt ook de insecten, aangezien ook de natuur onder de voet gelopen dreigt te worden. Als ze ontdekt dat de oorlog een levensbedreigende natuurramp dreigt te veroorzaken, besluit ze tot een poging de oorlog te beëindigen.
Princess Mononoke is een sprookje gesitueerd in feodaal Japan. Het speelt zich af rond een klein dorp met een enorme ijzermijn. Van het ijzer maakt het dorp wapens. De shogun is zeer gebrand op die rijkdom en plant een inval. Het dorp besluit zich daarop in hoog tempo te bewapenen ten koste van de haar omringende natuur. Dat brengt het dorp op voet van oorlog met de bewoners van het woud, aangevoerd door het wolvenkind Sun (prinses Mononoke). Hoofdpersoon Ashitaka probeert gedurende het verhaal beide partijen er van te overtuigen dat hun belangen elkaar niet hoeven te bijten en dat de werkelijke vijand de shogun is.
In Spirited away zien we het meisje Chihiro gevangen raken in een sprookjeswereld bevolkt door fantasiewezens. Haar ouders worden omgetoverd in varkens. Om ze te bevrijden en terug te keren naar de gewone wereld, moet ze een baan aannemen in een badhuis. Door het werk in het badhuis verandert ze van een bang meisje in een kordaat persoon. Met doortastend handelen weet ze het leed van meerdere personen te verlichten en bevrijdt ze uiteindelijk zichzelf en haar ouders.
EINDE KADER

Respect

Centraal in het werk van Miyazaki staat de overtuiging dat je altijd verplicht bent om anderen met respect te behandelen. In Princess Mononoke is het het belangrijkste thema. De gespannen situatie tussen het dorp en de bosbewoners is het gevolg van misverstanden, onwetendheid en eigenbelang. Beide partijen weigeren met elkaar te communiceren en hebben zich volledig opgesloten in woede en frustraties. Ze staan op voet van oorlog met elkaar, omdat ze handelen vanuit trots in plaats van respect. Hoofdpersoon Ashitaka is gedurende de hele film bezig met bemiddelen, in de hoop onderling begrip te kunnen kweken.
Ook in Spirited away speelt respect een belangrijke rol. Aan het begin van de film staat Chihiro nog bang en bevooroordeeld tegenover haar nieuwe omgeving. Eenmaal aan het werk in het badhuis heeft ze echter niet de vrijheid om kieskeurig te zijn. Ze stelt zich open voor alle nieuwe indrukken. Haar onbevangenheid werkt vanaf dat moment in haar voordeel. Ze is de enige die een nukkige riviergod durft te helpen met zijn bad. Dankzij haar openheid bespeurt ze dat er iets mis is met hem en weet ze hem te bevrijden van zijn kwaal. De riviergod verlaat dankbaar het badhuis.
Nausicaä vult dat belang van wederzijds respect op een welhaast bovenmenselijke manier in. (In de loop van het verhaal wordt duidelijk waarom.) Haar betrokkenheid bij de oorlog die om haar heen woedt, komt niet alleen voort uit haar verantwoordelijkheid om haar geboortedorp te beschermen, maar ook en vooral uit haar wil om de levens te redden van hen die zich niet (langer) kunnen verdedigen. Hierbij maakt ze geen onderscheid tussen mensen en insecten, vrienden en vijanden, onschuldigen en schuldigen. Zelfs de heilige keizer, verantwoordelijk voor veel leed, wordt in zijn meest kwetsbare moment door haar vergeven.
Respect voor anderen betekent voor Miyazaki ook respect voor de natuur. In het verhaal van Nausicaä is dat overduidelijk. Ze zet zich voor insecten net zo vol overtuiging in als voor mensen. Dat blijkt vooral in het tweede deel, waarin ze een nog jong insect probeert te verhinderen een zuurmeer in te lopen. Daarbij gaat ze zover dat ze nota bene haar eigen voet verbrandt. In Spirited away is het respect voor de natuur meer verpakt in metaforen. Het voorbeeld van zojuist, waarin de riviergod – en daarmee feitelijk de rivier zelf – genezen wordt door het verwijderen van afval, is daar een goed voorbeeld van. In Princess Mononoke is het respect voor de natuur een mes dat aan twee kanten snijdt. Uit de manier waarop Miyazaki de strijd tussen bos en dorp neerzet, laat hij zien dat de natuur op haar beurt ook respect moet hebben voor de mens. Daarmee doet hij afstand van het idee van ‘de verheven natuur’ en de bij voorbaat ‘verdorven mens’. Hij laat zien dat mens en natuur in harmonie kunnen samenleven en dat wederzijds respect ook werkelijk van twee kanten moet komen.

Goed en kwaad

De grondslag voor dat wederzijdse respect etaleert Miyazaki waar en wanneer hij maar kan. Naar zijn overtuiging is niemand door en door slecht. Bij elk mens is het karakter het resultaat van een balans tussen goed en kwaad en ieder bepaalt voor zich waar het midden ligt. Die keuze wordt sterk beïnvloed door ervaringen en keuzes uit het verleden. In Miyazaki’s verhalen blijken zelfs de grootste booswichten een menselijke kant te hebben. Maar ook het omgekeerde is waar: geen held zo goed, of er valt wel een duister randje te ontdekken. Zijn personages zijn complex en geloofwaardig en dat maakt dat je je makkelijk met ze vereenzelvigt, ongeacht of het gaat om een held of booswicht. Het maakt ze bovendien tot ideale dragers van verhalen. Extreme plotwisselingen zijn mogelijk zonder dat het verhaal onwaarschijnlijk wordt.
Een mooi voorbeeld vormt de timide geest die Chihiro achtervolgt in Spirited away. Deze verdwaalde ziel weet zich niet zo goed raad met zichzelf en verlangt naar aandacht. Hij leert het te kopen met goud, maar krijgt niet altijd wat hij wenst. Dat frustreert hem en langzaam maar zeker verwordt de zachtaardige geest tot een verslindend monster. In Princess Mononoke zien we hoe de eigenares van het dorp zich meedogenloos opstelt in het conflict met de bosbewoners. Tegelijkertijd ontfermt zij zich over paria’s en leprozen en biedt hen een menswaardig bestaan. Wellicht het mooiste voorbeeld zien we terug in Nausicaä, alwaar een soort Hof van Eden in voorkomt. Bij uitstek een plek die je zou associëren met zuiverheid en het goede. Maar Miyazaki gebruikt het om allerlei ethische vragen op te werpen. Uiteindelijk ben je er als lezer van overtuigd dat dit de mooiste en tegelijkertijd slechtste plek is om in te verblijven en dat de beheerder de meest goedhartige en tevens de meest gevaarlijke personage is in het boek. En het lukt Miyazaki allemaal zonder onwaarschijnlijk te worden.
In de verhalen van Miyazaki zijn conflicten niet de strijd tussen helden en schurken, maar het resultaat van tegengestelde belangen. In Spirited away en Princess Mononoke is dat misschien nog wel het duidelijkst. Alle conflicten zijn het gevolg van misverstanden, plichtsbesef en hebberigheid. Vooral in Princess Mononoke zijn de partijen wat dat betreft aan elkaar gewaagd. In Nausicaä liggen de grenzen scherper. In de loop van het verhaal zijn er duidelijk enkele agressors aan te wijzen, die in belangrijke mate vasthouden aan hun standpunten. Het zijn de heersers die de oorlog begonnen zijn en het zijn stuk voor stuk tragische personages. Ze zien zichzelf als een speelbal van de omstandigheden. Zelfs al zouden ze willen veranderen, dan nog kunnen ze het niet, overtuigd als ze zijn van hun gebrek aan een vrije keuze. De vraag dringt zich op waar de grens tussen werkelijkheid en verbeelding loopt. Voor de leiders op het slagveld is de druk der omstandigheden een stuk reëler. Belast met de zorg voor hun eigen mensen nemen zij zonder aarzelen hun beslissingen. Maar zodra ze een kans zien om bloedvergieten te voorkomen slaat de twijfel toe en blijken de tegenstellingen lang zo scherp niet. Dat is de voornaamste reden voor Nausicaäs groeiende aanhang.

Handel vanuit het hart

Een belangrijke boodschap die spreekt uit het werk van Miyazaki is de kracht van het individu en de plicht om te handelen vanuit het hart. In alledrie de verhalen zie je hoe één enkel persoon een verandering weet te bewerkstelligen die door anderen voor onmogelijk werd gehouden. Ze slagen daarin doordat ze volledig overtuigd zijn van de juistheid van hun handelen. Dat zorgt voor een ongekende toewijding en energie. Het gaat zelfs zover dat ze bereid zijn zichzelf op te offeren. Zo geeft Ashitaka bijna de geest als hij probeert te voorkomen dat de dorpelingen zich wreken op Sun, onderneemt Chihiro willens en wetens een reis naar een kwaadaardige heks om een vriend van een vloek te bevrijden en legt Nausicaä keer op keer haar leven in de waagschaal om anderen te redden.
De grootse dingen waartoe Miyazaki’s hoofdpersonen in staat zijn, zijn bij aanvang niet zichtbaar voor hun tegenstanders. Die laten zich steevast verblinden door hun eigen vooroordelen. Sun is een wolfskind, Ashitaka en Nausicaä komen uit kleine onbetekenende dorpjes en Chihiro is slechts een kind. Vier personages die je makkelijk over het hoofd ziet. Opvallend is ook Miyazaki’s voorkeur voor vrouwelijke (hoofd)personages. Het is duidelijk dat Miyazaki wars is van vooroordelen. Hij breekt een lans om eerlijk te zijn tegenover jezelf en je niet te laten inpakken door conventies.
Ondanks dat spel met vooroordelen kan Miyazaki het niet laten zijn personages te voorzien van een verwijzing naar hun nobele inborst. Zo zijn zowel Ashitaka, Sun als Nausicaä respectievelijk een prins en prinsessen.

Conclusie

Nausicaä van de vallei van de wind is met ruim duizend pagina’s een flinke pil om te lezen. Door de hoge vaart, de vele wisselende intriges en de maatschappelijke boodschap is het bovendien niet altijd het makkelijkste boek. Maar wie genoten heeft van Miyazaki’s films, doet er goed aan om het eens te proberen. Nausicaä is om meerdere redenen te betitelen als zijn beste werk, maar het belangrijkste is misschien wel de consistente kwaliteit. Miyazaki heeft de neiging om projecten te beginnen met slechts een half uitgewerkt scenario. Met name Spirited away lijdt daardoor merkbaar aan een taai middenstuk waarin onduidelijk is welke kant het op gaat. Op een trage passage vol uitleg in het laatste deel na (gevolgd door een fenomenaal slotakkoord) heeft Nausicaä geen last van dergelijke gebreken. Miyazaki lijkt uitstekend te weten wat hij wil en produceert een coherent verhaal zonder hiaten en met een duidelijke en indringende boodschap.
Boven alles is het een verademing om weer eens een verhaal te lezen waarin geweld niet bestreden wordt met wraakacties en nog meer bloedvergieten, maar met bezinning en gezond verstand. Nausicaä is een lofzang op de menselijkheid en dat maakt het uiteindelijk een feel-good strip in de beste zin van het woord.          Sigge Stegeman

VOETNOOT
Vanaf dit voorjaar zal Glénat Benelux het volledige verhaal van Nausicaä van de vallei van de wind vertaald in het Nederlands uitbrengen in zeven delen.

BRONNEN
Nausicaä of the valley of the wind. Special memorial issue – The finale of Nausicaä. (Ryo Saitani, Toren Smith, Yoko Gomi) Comic Box #98, januari 1995.
Hayao Miyazaki / Spirited away / Princess Mononoke / Howl’s moving castle / Nausicaä of the valley of the wind (anime) / Nausicaä of the valley of the wind (manga) – Wikipedia (Engelstalige editie).
Hayao Miyazaki – Der meister des animationsfilm. (Sascha Krämer) Comixene #89, september 2005.
A god among animators (Xan Brooks) The Guardian, 14 september 2005.
www.nausicaa.net