Bericht van down under: Shaun Tan

De Australische illustrator Shaun Tan won onlangs in zijn vaderland Australië een prestigieuze literaire prijs voor zijn stripdebuut The arrival: New South Wales Premier's Book of the year. In Frankrijk werd het tekstloze album uitgebracht door Dargaud onder de titel Là où vont nos pères: een zeldzaam mooi beeldverhaal uit een striparm continent.

The arrival is het verhaal van een man die zijn land moet verlaten en vertrekt naar een nieuw continent waar hij een toekomst hoopt op te bouwen voor zichzelf en zijn gezin. In 128 pagina's vertelt Shaun Tan zonder woorden het verhaal van een emigrant: van de laatste kus op het treinstation tot aan de latere hereniging. Dat alles in een fotorealistische tekenstijl met sfeervolle sepiatinten, alsof je met The arrival een ouderwets fotoboek in handen hebt, een verslag van de reis die zo vele migranten aan het begin van de twintigste eeuw maakten van het Europa-in-crisis naar Amerika. Met dat verschil dat het beloofde land in The arrival op het eerste gezicht weinig herkenbaars heeft. Alles is er onbegrijpelijk: de gewoonten, de flora, de fauna, het eten, de architectuur en bovenal de taal. De hoofdpersoon voelt zich na te zijn ontscheept direct een buitenaards wezen. Hij moet op zoek naar een huis en naar werk. Maar zelfs het doen van de dagelijkse boodschappen stelt hem in deze vreemde omgeving voor haast onoplosbare problemen. Zijn enige houvast vindt hij bij andere immigranten die hetzelfde hebben doorgemaakt als hij. „Met The arrival heb ik een universeel verhaal willen maken over wat migranten meemaken,” aldus Tan in een artikel voor Viewpoint Magazine. Tan is ervaringsdeskundige. Zijn vader, een Chinees, verliet in 1960 zijn vaderland Maleisië om zich te vestigen in Perth, een door zijn geografische ligging tussen oceaan en woestijn wat geïsoleerde stad in West-Australië waar indertijd veel Chinezen naar toe trokken. „Als kind had ik een vaag besef van afzondering, alsof ik mijn identiteit en mijn wortels kwijt was.”
Al jaren liep Tan rond met het idee voor The arrival. Zijn vader vertelde hem als kind verhalen over hoe hij zich na aankomst in Australië verbaasde over de meest alledaagse dingen: het voedsel, de kleding, de eeuwige misverstanden met de autochtonen.
Tan zocht verder naar verhalen van andere migranten in Australië en naar die van de miljoenen Europeanen die rond 1900 naar de VS trokken. Hij bestudeerde veel familiealbums vol oude foto’s. „Ik realiseerde me dat het eigenlijk een soort prentenboeken zijn, waarin in chronologische volgorde iemands leven wordt verteld.” Die sfeer van oude sepiafoto’s wilde hij ook oproepen in The arrival.
Het gebruik van tekst heeft hij bewust vermeden. ,,Ik wil dat de lezer zich net zo voelt als de hoofdpersoon in het boek: er is geen gids of woordenboek die je wegwijs maakt in deze nieuwe wereld waarin hij terechtkomt.” En om ook de lezer een gevoel van vervreemding te geven, wilde hij geen bestaande wereld tekenen. „De vogels zijn er eerder vogelachtig, de bomen eerder boomachtig, de mensen dragen vreemde kleren. Die ervaring moeten veel immigranten volgens mij ook hebben wanneer zij voor het eerst ergens aankomen.”
Als Australiër las Tan zelden strips. Die worden er ook amper gemaakt. Wel worden veel comics en manga geïmporteerd. Tan vond inspiratie in Raymond Briggs’ tekstloze strip The snowman (vooral bekend van de tekenfilm). In dat boek komt een sneeuwpop tot leven die de voor hem wondere wereld van de mensen verkent. De verwondering van de sneeuwpop over alledaagse dingen als een koelkast en elektrisch licht, sprak Tan aan: „Eigenlijk is die sneeuwman ook een soort migrant.”
Om zijn gebrek aan stripkennis te compenseren – Tan maakte voordien alleen prentenboeken – bestudeerde hij Scott McClouds standaardwerk Understanding comics, ‘om te leren hoe je een strip opbouwt’. „Het verschil tussen prentenboeken en strips is dat de plaatjes in strips een duidelijker onderling verband moeten hebben. Ze moeten samen een continue lijn vormen. Eigenlijk lijkt het maken van strips meer op het maken van film dan illustreren.”
In The arrival schetst Tan weliswaar een fantasierijk universum, maar helemaal los van de werkelijkheid staat het niet. De vreemde dieren gedragen zich wel als onze honden en katten. Het beeld in de haven waar de hoofdpersoon aankomt, doet wel denken aan het vrijheidsbeeld in New York. Tan: „Als de wereld die ik schep te ver van de werkelijkheid zou afstaan, kan de lezer zich er niet mee identificeren. Ik heb me laten inspireren door oude foto’s van Ellis Island en de mensenmassa’s die daar honderd jaar geleden arriveerden. Van daaruit zijn mijn eigen beelden ontstaan.”
Hans van Soest

The arrival, uitg. Lothian, ISBN 0-7344-0694-0
Là où vont nos pères, uitg. Dargaud, ISBN 978-2205-05970-0
Binnenkort verschijnt ook een Amerikaanse editie bij uitg. Scholastic.

 

KADER:

Shaun Tan is in 1974 geboren in Perth. Hij maakte diverse prentenboeken (onder andere The rabbits, The lost thing and The red tree) waarmee hij meerdere keren in de prijzen viel. Daarnaast werkt hij voor tekenfilmstudio’s, waaronder Pixar, om grafische ideeën aan te leveren voor toekomstige films. Terwijl hij tekende aan The arrival, werkte Tan ook mee aan een gelijknamige theaterproductie van zijn strip. Die ging al eerder in première, omdat Tan zo lang nodig had zijn boek af te ronden. Zie ook: www.shauntan.net

 

 
 

meer in ZozoLala 155