‘Als je rare schoenen draagt ben je lesbisch’
Mariko en Jillian Tamaki over Skim
Skim was voor schrijfster Mariko Tamaki en haar tekenende nicht Jillian hun debuut als stripmakers. Het verhaal over een opgroeiende tiener werd twee jaar geleden in Noord-Amerika warm ontvangen en in de jaren erna volgde de rest van de wereld. Jilllian en Mariko waren in Nederland en België om de vertaling van hun boek te promoten. We spraken met hen aan het einde van de tournee, die zij samen met Nate Powell maakten,  in Utrecht.
Door Hans Pols
Mariko: „Skim is eigenlijk bij toeval ontstaan. Iemand die ik ken, heeft een uitgeverij en zij wilde graag strips uitgeven van mensen die nooit eerder een strip hadden gemaakt. Ik had een idee voor een verhaal en heb aan Jillian gevraagd om de tekeningen erbij te maken. We hebben eerst een kort verhaal van 24 pagina’s gemaakt en mijn literair agent was daar zo enthousiast over, dat ze ons vroeg om er een compleet boek van te maken.”
Jillian: „Ik had al een klein beetje ervaring met het maken van strips. Ik heb een tijdje ministrips gemaakt en maakte een korte strip voor The New York Times: For Nana on mothers’day, maar van huis uit ben ik illustratrice. Ik maak tijdschriftomslagen, illustraties bij artikelen en reclamewerk.”
Is er een groot verschil tussen het maken van een illustratie en een serie opeenvolgende tekeningen?
Jillian: „Het zijn twee heel verschillende werelden. Je kunt in een stripverhaal veel meer van jezelf kwijt dan in een illustratie, maar het kost ook veel meer tijd om te maken. Een stripverhaal is veel complexer, je bent bijvoorbeeld veel langer bezig met de compositie van een pagina. Het heeft veel tijd gekost om Skim te maken, ongeveer tweeënhalf jaar Een van de redenen dat het zo lang duurde, is dat je met het werken aan een stripverhaal geen geld verdient. Ik kon dus niet continu aan Skim werken en moest ook illustratiewerk doen om in mijn inkomen te voorzien. Ik ken maar weinig mensen die alleen van het tekenen van strips kunnen leven.”
Mariko: „Met schrijven is het net zo. Schrijven is iets wat je doet omdat je het graag wilt doen, niet omdat je je rekeningen moet kunnen betalen. Ik geef les. Ik denk niet dat het verkeerd is om het schrijven te combineren met een baan. Op die manier blijf je ook betrokken bij wat er aan om je heen gebeurt en doe je nieuwe ervaringen op. Als je alleen maar thuis zit te schrijven, loop je de kans dat je het contact met de echte wereld verliest en geïsoleerd raakt.”
Werd je bij het schrijven van Skim geïnspireerd door andere strips?
Mariko: „Ik ben niet zozeer beïnvloed door graphic novels, maar meer door Canadese schrijvers als Alice Munro en Timothy Findley. Ik ben dol op literatuur. Bij het schrijven van Skim had ik ook niet zo zeer beelden voor ogen, ik beleefde het meer als een toneelstuk of een roman.”
Was het moeilijk voor jou om de juiste beelden te kiezen bij Mariko’s verhaal?
Jillian: „Niet echt, het is mijn vak, hè? Het lastigst was het om de juiste beelden te vinden bij de dialogen. Die zijn heel bepalend voor het boek.”
Het verhaal doet wat denken aan Twin Peaks: er gebeurt iets, in dit geval pleegt een jongen zelfmoord, waardoor er een keten van gebeurtenissen op gang komt.
Mariko knikt instemmend: „Televisieseries waren een bron van inspiratie, vooral series over jonge mensen. Daar heb je er veel van in Amerika en Canada.”
Jillian: „Maar ook films zoals The breakfast club en Sixteen candles. Met Skim proberen we een wat realistischer beeld van de tienerjaren te geven dan je tegenwoordig vaak in series op televisie ziet, moderne tienerdrama’s zijn erg soap opera-achtig. Het zijn verhaaltjes met een begin, een midden en een einde en vormen een mooi afgerond geheel. We houden wel van de clichés in tienerdrama’s, maar we wilden er ook mee spelen. Veel van die films en series zijn beperkt houdbaar; je kijkt er naar als je zelf van die leeftijd bent, maar daarna ga je een andere fase van je leven in. Skim moet ook in die latere levensfases nog de moeite waard zijn om te lezen.”
Vanwaar jullie fascinatie voor de tienertijd?
Mariko: „In zekere zin is het de belangrijkste periode in je leven: er gebeuren belangrijke dingen, het is de tijd waarin je gevormd wordt. Maar in veel films en boeken wordt het belang ervan overdreven. In Canada kwam Skim bij een jeugdboekenuitgever uit, maar ik spreek ook veel mensen van onze leeftijd die het met plezier hebben gelezen; ze vinden het leuk om terug te kijken op de tijd dat ze zelf 16 waren. Het is een soort terugverlangen naar een heel gevoelige periode. Ik denk dat dat de reden is waarom veel graphic novels op dit moment gaan over volwassen worden. Veel van de makers ervan hebben nu de leeftijd waarop ze op hun tienertijd terugkijken. Op die leeftijd heb je ook nog niet zo veel andere dingen meegemaakt waar je het over kunt hebben.”
Coming of age-verhalen zijn nu een trend in de stripwereld. Een paar jaar geleden had iedereen het nog over allerlei ziektes en nu…
Jillian: „O, maar een graphic novel kan over van alles gaan en je zult zien dat er steeds meer variatie ontstaat!  Dat zie je nu al in Japan.”
 Hebben jullie Japanse wortels?
Jillian: „Ja, maar dan moet je eigenlijk al heel ver terug gaan in de tijd naar onze grootvader en overgrootvader. Cultureel gezien zijn we meer Canadees dan Japans, onze ouders spreken geen Japans meer.”
Toch zie ik wel Japanse invloeden in jouw tekenwerk.
Jillian: „Tot op zekere hoogte ben ik het wel met je eens, de hoofdpersoon heeft Japanse voorouders net als wij, maar er zijn ook nog zo veel andere invloeden. Het verhaal is echt heel Noord-Amerikaans, ook al is de hoofdpersoon half Japans. Het mooiste voorbeeld van het verschil in cultuur is de Japanse uitgave van Skim. In Japan heet het boek Girl en heeft het een soort lichtgevend roze omslag met een andere illustratie, bovendien is het formaat kleiner. Toen ik de Japanse versie voor het eerst zag, dacht ik dat het een heel ander boek was. Maar ik denk dat het thema van Skim, ondanks de Amerikaanse setting, in heel veel landen en culturen herkend wordt. Niet voor niets zijn er al heel veel vertalingen. Naar aanleiding van die vertalingen hebben wij al een aantal landen bezocht voor interviews en signeersessies. Toen we in Spanje waren, hadden veel mensen waar we mee spraken het over de zelfmoord en over wicca. Dat waren de elementen die voor hen vreemd waren en daardoor meer opvielen. Maar hoe vreemd het ook klinkt – zelfmoord is iets vreselijks – maar het is een vaak terugkerend thema in Noord-Amerikaanse tienerfilms en series. Het wordt daarin niet zo heel serieus genomen.”
In Skim wordt gesuggereerd dat het vriendje van een van de schoolmeisjes zelfmoord heeft gepleegd omdat hij homo is. Zelfmoord onder homojongeren is een onderwerp dat de laatste tijd veel aandacht krijgt in de VS.
Mariko: „Of hij nu wel of niet homo is, doet er niet zo veel toe. Het gaat meer over roddelen. Toen ik op highschool zat, was er niets zo gemakkelijk als beweren dat iemand homo was om hem of haar zwart te maken. Als je rare schoenen droeg of zo iets, dan was je al gauw lesbisch. Dat was meer wat ik in gedachten had bij het schrijven. Het feit dat hij gay had kunnen zijn, geeft weer wekenlang stof voor verhalen, hij wordt heel iemand anders dan hij misschien echt was. Zijn zelfmoord is een soort katalysator voor een reeks gebeurtenissen, niet alleen voor Skim, maar ook in de levens van mensen om haar heen.”
Jillian: „Dat de jongen zichzelf ombrengt, wordt min of meer geromantiseerd. Er wordt een soort Romeo en Julia-verhaal omheen bedacht. Het idee van een star crossed lover heeft nog altijd veel glamour, denk maar aan Twilight. Voor Skim en de mensen om haar heen is de zelfmoord iets wat ze gebruiken om hun eigen verhaal, hun eigen verandering mee te vertellen.”
Skim is heel sceptisch over de manier waarop de school het rouwproces oppakt, de clubjes die ontstaan, de maatschappelijke en psychosociale hulpverlening…
Jillian: „O ja, er zijn natuurlijk vreselijke dingen gebeurd op high schools en men is zich af gaan vragen hoe ze daar mee om moeten gaan. Er bestaat in de Verenigde Staten een hele zelfhulpmachine die tijdens de schooljaren op gang komt. Je kunt je afvragen of zo’n pseudo-psychologische aanpak wel de beste manier is om met verlies om te gaan. Het is ook een soort entertainment geworden. Als er iets tragisch gebeurt, komen meteen de media er op af en schiet iedereen in een soort collectieve rouw. Iedereen wordt geïnterviewd en huilt. Het is bijna een moderne versie van groepjes mensen die vroeger huilend en klagend achter een dode aanliepen.”
Mariko: „Er heerst in Amerika een stemming van: geniet elke dag van het leven. Als je er dan eens minder van geniet om soms hele goede redenen, mag dat niet. He, ik ben depressief, dus daar ga ik meteen aan werken! Voor Skim is het daarom verwarrend wat er om haar heen gebeurt.”
Waarom voelt Skim zich aangetrokken tot wicca?
Jillian; „Dat komt heel veel voor op Amerikaanse high schools. In groep acht, negen zo ongeveer raken vooral meisjes geïnteresseerd in dingen als Ouija borden, tarotkaarten, hekserij en dat soort dingen.”
Mariko: „Je moet het niet te serieus nemen. Ik zie het als een moderne, grappige vorm van rebellie, van verzet tegen het gezag. Het is vooral uiterlijk vertoon. Vrouwen die ik ken en die aan wicca doen, echte heksen, kleden zich niet zo opzichtig. Het is een modeverschijnsel, een beetje zoals Twilight. Het heeft ook te maken met het zoeken naar een eigen identiteit. Ik zat zelf ook op een meisjesschool en daar was een leerlinge die in een weekend tijd compleet van uiterlijk veranderde. Je probeert van alles uit op die leeftijd. Het is grappig, maar het is ook belangrijk om te doen. Het maakt deel uit van een proces waarin je op zoek gaat naar wie je bent en bij welke groep je je thuis voelt. Ik was op high school een goth, maar ik was niet de enige, ik hoorde bij een groepje, dat luisterde naar The Cure en zo.”
In hoeverre is Skim autobiografisch?
Mariko: „Skim beschrijft niet wat ik zelf heb meegemaakt toen ik 16 was. Ik heb wel allerlei dingen die ik mij herinner in het verhaal verwerkt, maar de plot is fictie. Ik heb geprobeerd om een soort universeel verhaal te maken, waarin mijn ervaringen en ervaringen die iedereen heeft met elkaar zijn vermengd.”
Welke elementen heb jij ingebracht?
Jillian: „De details. Ik heb geprobeerd om allerlei kleine dingen aan het verhaal toe te voegen. Gesprekjes op de achtergrond, beeldelementen die de dialoog versterken.”
Er zijn niet zo veel vrouwen die stripverhalen tekenen.
Jillian: „Je hebt gelijk als je het hebt over Marvel comics en zo, maar met het soort strips dat wij maken, graphic novels, is een veel gevarieerdere groep mensen bezig. Er zijn best veel vrouwen bezig met graphic novels. Wat me wel opvalt, is dat er weinig homo’s mee bezig zijn.”
Mariko: „Ze zijn er wel, zoals Maurice Vellekoop, maar hij maakt niet veel strips meer. Maar het zijn er niet veel. Ik las kort geleden een strip over Freddy Mercury, een van de queerest strips die ik ooit heb gelezen en grappig genoeg is hij door een hetero gemaakt. Het feit dat ik zelf lesbisch ben, maakt van Skim geen homostrip. Sommige mensen verwijten me dat. Zij vinden Skim niet gay genoeg, maar je moet niet vergeten dat het zich afspeelt in de jaren ’90. De personages zouden nu anders zijn. Het is ook nooit de bedoeling geweest om een politiek statement te maken. Dat Skim van Aziatische afkomst is, speelt ook geen rol. Het gaat er mij niet om homoseksualiteit te propageren en een boodschap uit te dragen in de zin van: ‘het is okay om gay te zijn’. Dat levert geen goed verhaal op en mij gaat het om het vertellen van een verhaal.”
Skim:
Skim speelt zich af ergens in de jaren negentig van de vorige eeuw in Canada en beschrijft een episode uit het leven van een tienermeisje met een voorkeur voor gothic en wicca. Kim zit op een meisjesschool en ze heeft het niet gemakkelijk. Wie anders is en uit de toon valt, wordt gepest. Dat ze dikker is dan de rest, levert haar de bijnaam Skim op. Als het vriendje van een van de meiden zelfmoord pleegt, raakt de hele school in de rouw. Skim en haar vriendin Lisa bezien de gebeurtenissen na de zelfmoord met afstand en cynisme, maar Skim ontkomt er niet aan dat er ook in haar leven dingen veranderen. Zo is er juffrouw Archer, de literatuurdocente waarmee Skim het prima kan vinden (te goed volgens sommigen) en die volkomen nieuwe gevoelens bij haar oproept.
Skim; Uitg. Sherpa; 144 p.; zwart-wit; paperback; € 16,95