‘Iedereen ter wereld moet zich in mijn verhalen kunnen herkennen’
Braziliaan Gabriel Bá tekent superhelden… en de gewone man

Umbrella Academy werd in de Verenigde Staten met lof en prijzen overladen toen de strip in 2007 verscheen. Nu is er ook een Nederlandse vertaling. Het boek is het geesteskind van de Amerikaanse scenarist en rockzanger Gerard Way (My Chemical Romance) en de Braziliaanse tekenaar Gabriel Bá. Het verhaal begint als overal ter wereld tientallen kinderen worden geboren bij vrouwen die geen teken van zwangerschap vertoonden. Multimiljonair Reginald Hargreeves adopteert er zeven. Ze blijken over bijzondere krachten te beschikken en als een nieuw superheldenteam redden ze de wereld. Wanneer jaren later buitenaardse wezens de aarde bedreigen, slaan de kinderen van weleer nog één keer de handen ineen.

door Hans van Soest

„Gerard noemde Umbrella Academy een postmoderne superheldenstrip,” vertelt Bá. „Met het gros van de superhelden-comics heb ik niet zo veel. Ik moet bij het genre altijd denken aan de klassieke personages uit de Marvel- en de DC-stal en ik vind die eerlijk gezegd nogal versleten. Maar er zijn enkele albums die ik wel interessant vind, omdat ze een heel nieuwe kijk op het genre geven: zoals Invincible van Robert Kirkman en Cory Walker. (De reeks verschijnt bij Image Comics en in april ook bij Nona Arte en gaat over de puberzoon van een superheld die moeite heeft om te gaan met zijn geërfde superkrachten, red.) Net als bij die strip verlegt Umbrella Academy volgens mij ook de grenzen van het genre door de afwijkende karakters van de personages en het onalledaagse verhaal. In tegenstelling tot veel andere superheldencomics is onze reeks niet opgestart om maar zo veel mogelijk verwante merchandising te verkopen, maar gewoon om een leuk verhaal te vertellen.”

Hoe is de samenwerking met stripmakende rockster Way ontstaan?
„Heel traditioneel. Gerard legde zijn idee voor het project voor aan uitgeverij Dark Horse. De uitgever belde vervolgens met mij om te vragen of ik interesse had. Zij hadden mijn eerdere strips gezien, zoals De:Tales en Casanova, en zowel Gerard als Dark Horse vonden mijn stijl perfect passen bij het verhaal. Zelf was ik meteen weg van het basisidee voor de serie en ik sprong op de trein. Het scenario was gewoon great fun om te lezen. Het verhaal heeft allerlei bizarre wendingen. Om die in beeld te vertalen, maakt elke nieuwe pagina voor mij tot een uitdaging. Ik heb zo’n lol gehad bij het tekenen van Umbrella Academy! Geloof me, dat heb ik lang niet bij elk scenario dat ik uitwerk. Maar Gerard maakt gewoon leuke verhalen.”

Volgens Way liet hij zich bij het schrijven van het verhaal inspireren door Grant Morrisons Doom Patrol.
„Dat zie je ook wel terug in de uitgangspunten van onze strip. Ook Umbrella Academy gaat over een team van rare, disfunctionerende personen die maar moeilijk met elkaar overweg kunnen en die het amper lukt om bij elkaar te blijven. Ik heb Doom Patrol destijds wel gelezen, maar mij kon het niet zo bekoren. Ik ben er als tekenaar dan ook niet door beïnvloed; ik heb het hele Umbrella-universum gecreëerd op basis van mijn eigen invloeden.”

Zoals?
„Als kind was ik wel gek van superheldenstrips. Die oude liefde kon ik hier botvieren door alle stereotiepe karakters een eigen gezicht te geven en mijn eigen interpretatie te geven aan het genre. Alle X-Men, Batman en Daredevil-strips die ik in de jaren ’80 las, hebben me bij het vormgeven van de strip geholpen. Daardoor vind je in Umbrella Academy sporen terug van de stijlen van Jack Kirby, Frank Miller en John Byrne.”

Je tekenstijl oogt anders allesbehalve Amerikaans. Die roept eerder herinneringen op aan bijvoorbeeld de Duitser Uli Oesterle.
„Toen ik werd aangezocht voor Umbrella Academy, kreeg ik te horen dat ze geporteerd waren van mijn stijl omdat die zo Europees oogde. Ze wilden iets wat afweek van de wat realistischer stijl die veel Amerikaanse comic-tekenaars hanteren. Het verhaal speelt zich voor een groot deel ook af in Europa. Omdat ik uit Brazilië kom, Gerard dol is op lijpe Franse films en ik als kind niet alleen Amerikaanse comics maar ook veel Europese strips las, is het eindresultaat een potpourri van allerlei invloeden geworden. Daardoor oogt Umbrella Academy zo anders dan andere strips.”

In het verhaal komen nog al wat songteksten terug, zoals Creep van Radiohead. Had je veel muziek opstaan bij het tekenen?
„Oh nee! Ik luister nooit naar de radio als ik aan het werk ben, dat leidt alleen maar af. Bovendien zit ik met mijn broer in de zelfde werkruimte. We komen niet meer aan praten toe als ik naast het werk ook nog naar muziek moet luisteren. (lacht) Maar ik ben wel dol op muziek, zeker rock.”

Hoe komt een Braziliaan eigenlijk terecht in de Amerikaanse comic-scène?
„Toen ik samen met mijn tweelingbroerbroer Fábio Moon destijds begon met het maken van strips, werkten er al flink wat Braziliaanse tekenaars voor de Amerikaanse markt: Marc Campos, Mike Deodato, Roger Cruz, om er maar een paar te noemen. We wilden graag een voet tussen de deur krijgen in de VS en dachten dat te kunnen bewerkstelligen door gebruik te maken van hun ingangen. We maakten wat pagina’s in de stijl waarvan wij dachten dat die in de smaak zouden vallen en stuurden ze op naar agenten die bemiddelen tussen tekenaars en Amerikaanse uitgevers. Maar dat bleek niks voor ons te zijn. Later zijn we met het werk dat we al langer maakten voor een alternatief circuit hier in Brazilië naar de grote comicbeurs in San Diego gegaan. We lieten er onze strips zien en in de periode daarna konden we steeds vaker iets publiceren in allerlei anthologieën. We kwamen zo in contact met andere auteurs als Shane Amaya (met wie de broers Roland: Days of Wrath maakten red.), Kirsten Baldock (met wie broer Fábio Smoke and Guns maakte, red.) en Matt Fraction (met wie de twee broers de spionagestrip Casanova maken, red.). Zij hielpen ons weer aan nieuwe ingangen. Via via kregen we zo onze meer persoonlijke strips De:Tales en Daytripper gepubliceerd. Maar dat hele proces heeft ons wel pakweg tien jaar gekost.”

In Europa zien we nauwelijks Braziliaanse strips. Heeft het land een grote striptraditie?
„In de jaren ’80 kenden we een echte bloeiperiode met strips op elke tijdschriftenstandaard in het land. Maar door een enorme economische crisis in de jaren ’90 stortte de markt compleet in. Alleen een handjevol auteurs dat komische krantenstrips maakte, kon nog van hun werk leven. Veel tekenaars zijn toen hun geluk gaan beproeven in de Verenigde Staten met superheldenstrips. In die periode begonnen mijn broer en ik – net als enkele anderen – met het uitgeven van blaadjes, waarin we onze eigen strips afdrukten. De smallpress-markt in Brazilië is erg klein en er staan in die blaadjes veel buitenlands materiaal. De meeste Braziliaanse stripmakers geven hun werk zelf uit, maar erg rendabel is het niet. Iedereen doet het vooral uit liefde voor het medium. De laatste tijd neemt het aantal uitgaven van eigen bodem wel toe, maar we hebben nog een lange weg te gaan voordat Brazilië weer een gezond stripklimaat heeft.”

Is er iets typisch Braziliaans aan je werk?
„Hmm, strips als Daytripper en De:Tales spelen zich hier af. De personages zijn dus Braziliaans; ze denken als Brazilianen, reageren als Brazilianen. Maar verder wil ik vooral verhalen vertellen over mensen, met hun gevoelens en hun twijfels. Die zijn universeel. Iedereen ter wereld moet zich in mijn verhalen kunnen herkennen.”

Welk van je strips vind je tot dusver het meest geslaagd?
„Zonder twijfel Daytripper. Dat is het beste wat mijn broer en ik tot nu toe hebben gemaakt. Het is ons langstlopende project, met de meeste pagina’s en het beste verhaal. Het project is nu net afgerond. Alles wat we hiervoor gedaan hebben, gezamenlijk of los van elkaar, daarvan hebben we dingen geleerd waardoor we deze strip konden maken. Dat geldt trouwens ook voor mij met Umbrella Academy. Of het nu gaat om de manier waarop je een verhaal opbouwt, of het best in beeld brengt, we zijn in de loop der jaren steeds beter geworden vind ik.”

Hoe is dat eigenlijk, samenwerken met je tweelingbroer?
„De:Tales was een bundel met korte verhalen die Fábio en ik maakten tussen 2001 en 2005. Sommige maakte ik in mijn eentje, andere deed Fábio alleen. En weer andere verhalen maakten we samen. De ene keer nam Fábio het leeuwendeel van het tekenwerk op zich en verzorgde ik het scenario, de andere keer was het andersom. Het was een leerproces, zeg maar onze eigen stripopleiding die we doorliepen. We leerden met die verhalen onze grenzen kennen. Het stelde ons in staat om daarna ook met andere scenaristen en tekenaars te werken. Toen we net begonnen, probeerden we verwoed aan de bak te komen. Pas later realiseerden we ons dat we nog helemaal niet klaar waren voor het serieuze werk. De:Tales heeft ons daar wel mee geholpen.”

Maar is het moeilijker of juist makkelijker om met je broer samen te werken in plaats van met een vreemde zoals Gerard Way?
,,Dat ligt er aan, denk ik. De samenwerking met Gerard verliep prima. Allebei stelden we ons ten dienste van Umbrella Academy, dat moest gewoon zo goed mogelijk worden en daar dachten we het zelfde over. De samenwerking met Fábio is aan de ene kant heel makkelijk. We zijn samen opgegroeid, delen de zelfde interesses, achtergrond en invloeden. We hebben aan een half woord genoeg om te weten wat de ander wil zeggen. Maar aan de andere kant botst het ook nogal eens. Het duurt lang voordat we allebei het zelfde idee leuk vinden om te gaan uitwerken. We werken alleen samen aan projecten waar we allebei in geloven. En die zijn moeilijk te vinden. (lacht) Maar gelukkig is het resultaat het elke keer weer waard. Wat ik in elk geval erg waardeer aan onze samenwerking, is dat we een studio delen en de hele dag kunnen overleggen over het werk waar we mee bezig zijn. Dat is echt verrijkend.”

Wat heb je van eerdere projecten geleerd dat je kon toepassen in Umbrella Academy?
„Enkele scènes uit de strip waarin de personages er even helemaal doorheen zitten of diep in gedachten verzonken zijn, die heb ik zo kunnen kopiëren uit De:Tales waarin ik heb geleerd hoe je emoties het beste uitbeeldt. Alle actiescènes, daar heb ik op kunnen oefenen in Casanova. Dat staat ook vol met crazy stuff!”

Daytripper geeft een beeld van het leven van een gewone man in hedendaags Brazilië. Hoe hebben Fábio en jij je daarop voorbereid na al die fantastische verhalen die jullie de laatste jaren maakten?
„Om het zo realistisch mogelijk te maken, hebben we voor elk onderdeel van het verhaal veel onderzoek gedaan om details te laten kloppen van hoe dingen er uit zien en zo. We wilden het goede gevoel krijgen bij de strip. Niet dat we een documentaire wilden maken over hedendaags Brazilië met alle plaatsen waar de hoofdpersoon komt. Maar we hadden wel een referentiekader nodig om de gevoelens van het personage te kunnen overbrengen op de lezer. Om die zo ‘echt’ mogelijk te laten zijn, wilden we de omstandigheden ook zo ‘echt’ mogelijk laten zijn. De lezer moet geloven in wat de man overkomt. In elke tekening zochten we naar een balans om die gevoelens zo realistisch mogelijk te laten lijken.”

In hoeverre geeft Daytripper een beeld van hedendaags Brazilië?
,,Zoal ik eerder al aangaf, probeer ik vooral universele verhalen te vertellen. Iedereen moet zich in mijn personages kunnen herkennen, ook mensen die niet eens weten waar Brazilië ligt. Maar door het verhaal in ons eigen land te laten afspelen, zijn we wel in staat om een zo natuurgetrouw mogelijk verhaal te maken. Ik denk dat de strip een stuk minder authentiek had aangevoeld, als we bijvoorbeeld Nederland of België als plaats van handeling hadden gekozen.
Los daarvan denk ik dat elke verhalenverteller in zijn werk iets laat zien van zijn eigen leven en de wereld waarin hij opgroeit, ook al speelt het verhaal zich op een fictieve planeet af. Zelfs al zou ik een verhaal vertellen dat zich afspeelt in het Brazilië van pakweg 1900, dan nog zou je erin kunnen teruglezen hoe Brazilië er op dit moment voorstaat, de invloed van andere culturen op de onze, het overgewaardeerde beeld dat de buitenwereld van ons heeft en hoe dat van invloed is op ons volk. Van buitenaf lijkt het alsof Brazilië een land is dat in sneltreinvaart opstoomt tot een van de belangrijkste economieën ter wereld. Maar het land gaat nog steeds gebukt onder grote sociale problemen. Niet alle bevolkingsgroepen profiteren even hard mee, het land verandert snel en niet iedereen kan dat bijbenen. Als tekenaar en verhalenverteller stel ik me zelf voortdurend de vraag: welk beeld van Brazilië wil ik overbrengen aan de buitenwereld, mar ook aan mijn Braziliaanse lezers? Dat is af en toe best lastig.”

Daytripper is nu ook in één band verschenen, na Umbrella Academy. Wat zijn je toekomstplannen?
„Samen met Matt Fraction werk ik aan de volgende verhaalreeks van Casanova. Fábio zal de delen daarna voor zijn rekening nemen. Dat houdt ons voorlopig wel even van de straat. Te meer daar Gerard en ik ook weer werken aan een nieuw deel van Umbrella Academy. Kunnen Fábio en ik ondertussen nadenken over wat ons volgende, meer persoonlijke project zal zijn.”

Opdringerige fans
Gabriel Bá en Fábio Moon zijn geboren op 5 juni 1976 in São Paulo. Allebei gebruiken ze een verzonnen achternaam als pseudoniem. Hun echte naam houden ze angstvallig geheim om geen last te hebben van opdringerige fans („Vooral vrouwen,” grapt Gabriel.) De eerste bundel van Umbrella Academy: De Apocalyps suite verscheen onlangs in vertaling bij uitgeverij De Vliegende Hollander (184 p.; kleur; paperback; € 17,50). Volgens de uitgever is het onzeker of er nog meer delen worden vertaald. De Vliegende Hollander houdt er mee op en de uitgever kijkt of de reeks kan worden ondergebracht bij een ander label.
De integrale uitgave van Daytripper verscheen in februari bij uitgeverij Vertigo (256 p.; kleur; paperback, $ 19,99). Een vertaling is vooralsnog niet voorzien. Het is een psychologische strip over het leven van Brás de Oliva Domingos, de kansen die hij in zijn leven heeft laten lopen en de levensveranderende ervaringen die hij daardoor heeft opgedaan. Een ode aan alle dappere doorzetters overal ter wereld en de troost die – hoe Braziliaans – van een geurige kop koffie kan uitgaan.
Voor meer werk van beide broers, zie: www.fabioandgabriel.blogspot.com