Een strip die staat als een huis: alles heeft betekenis in Asterios Polyp

Na jaren ploeteren rondde David Mazzucchelli in 2009 dan eindelijk zijn eerste eigen striproman af: Asterios Polyp, die dit jaar ook in het Nederlands werd vertaald. Het album is een bouwwerk geworden waarin, naar de architectonische principes van de hoofdpersoon, elk detail betekenis moet hebben.

door Hans van Soest

Geen enkel detail ontsnapte aan het oog van David Mazzucchelli toen hij zijn magnum opus Asterios Polyp construeerde. Zelf de vormgeving van het album niet, dat direct opvalt door de bijzondere kaft. Die is exact in twee helften verdeeld: half verhard, half zacht karton. Daarmee geeft Mazzucchelli de lezer al voordat die het boek heeft opengeslagen een inkijkje in de persoonlijkheid van zijn hoofdpersoon: die is gespleten.
Protagonist Asterios Polyp is een leraar architectuur van middelbare leeftijd die binnen zijn beroepsgroep weliswaar hoog aanzien geniet, maar geen van zijn ontwerpen is ooit gebouwd. Het is een steile, zelfingenomen man, op het eerste gezicht vrij eendimensionaal. Maar dat beeld laat Mazzucchelli al snel kantelen: Asterios heeft wel degelijk meer dimensies. Of zoals de choreograaf Willy halverwege het boek zal zeggen: „Jij doet me denken aan het volmaakte archetype van de mythe der tegenstellingen.”
Mazzucchelli heeft zijn hoofdpersoon dan ook niet voor niets Asterios genoemd. Asterios is een naam die in de Griekse mythologie voorkomt voor de minotaurus, half mens half stier. Ook in de hoofdpersoon van Asterios Polyp schuilen twee personages. De geest van zijn doodgeboren tweelingbroer, Ignazio, sleept hij zijn hele leven al met zich mee.
Zijn achternaam Polyp is ook niet zonder betekenis. Toen Asterios’ grootvader naar de Verenigde Staten kwam, werd de tweede helft van de achternaam weggelaten door een immigratieambtenaar. De naam van de hoofdpersoon verwijst daarmee naar wie hij van binnen is: een incomplete man. Lang heeft hij zich in balans weten te houden door de rol te spelen, die van de zelfverzekerde snob. Maar wanneer zijn huis afbrandt en de basis onder hem wegvalt, doolt hij rond, de schim van zijn nooit geboren tweelingbroer volgt hem letterlijk op de voet door de straten van New York.

Het verhaal
Een kloeke 1228 gram weegt Asterios Polyp. Maar hoewel het 344 pagina’s tellende boek een dikke pil is, laat het verhaal zich vrij kort samenvatten. Het wordt verteld door de geest van Ignazio, die als alwetende verteller precies weet wat er in het hoofd van zijn tweelingbroer omgaat. Het boek begint op een punt in Asterios’ leven waarin alles mis gaat: zijn kamer ligt bezaaid met dwangbevelen. Onverzorgd ligt hij op bed, ogenschijnlijk een pornofilm te kijken, wanneer er een bliksemschicht inslaat in zijn appartementencomplex en er brand uitbreekt. Asterios heeft nog net tijd om drie kleine dingen mee te nemen en hij gaat op weg. Verregend en berooid komt hij aan in een dorp, waar hij gaat werken in de garage van de zachtaardige lobbes Stiff. Hij huurt een kamer bij Stiff en diens ravissante vrouw Ursula. In flashbacks wordt het verleden van Asterios uit de doeken gedaan en vertelt Ignazio over zijn relatie met Hana. Hana is in alles Asterios’ tegenpool en langzaam zie je de relatie kapot gaan. Bij Stiff en Ursula leert de verwaande architectuurdocent echter een belangrijke les. Voor het eerst in zijn leven bouwt hij iets en nadat Asterios een oog verliest, moet hij weer letterlijk opnieuw leren focussen in zijn leven. En aan het eind (attentie: plotspoiler!) keert Asterios terug bij Hana.
Mazzucchelli heeft een ingenieuze constructie verzonnen om het verhaal te vertellen. Elk detail in het album krijgt enkele pagina’s verderop ineens betekenis. Zo blijkt Asterios helemaal geen pornofilm te hebben liggen kijken, maar een videoverslag van zijn eerste etentje met Hana.
Wanneer hij naar zijn brandende huis kijkt, verzucht hij: „Niet nog een keer.” Later wordt duidelijk dat hij niet voor het eerst alles is kwijtgeraakt. Eerder verloor hij al zijn thuis toen Hana hem verliet.
En de drie voorwerpen die Asterios argeloos lijkt mee te grissen, zijn herinneringen aan zijn vader (de aansteker) en zijn jeugd (het horloge). Hij geeft ze later weg, waarmee hij zijn verleden symbolisch achter zich laat. Alleen het Zwitserse zakmes dat hij ooit vond tijdens een wandeling met Hana aan het strand, houdt hij bij zich.

Form follows function
De figuur Asterios Polyp is een volgeling van het functionalisme of modernisme, waarvan door hem bewonderde architecten als Frank Lloyd Wright en Louis Sullivan de bekendste exponenten waren. Hun theorie over bouwen vatten ze samen als: form follows function, iets wat Asterios ook te pas en te onpas herhaalt. Het betekent zoiets als: het ontwerp van een gebouw of een voorwerp is ondergeschikt aan waar het voor dient. Dus niet te veel tierelantijntjes om een mooi gebouw te maken, het moet vooral functioneel zijn. Het liefst zie je aan het uiterlijk al waar iets voor dient. Het resultaat zijn meestal kale, tot de essentie teruggebrachte ontwerpen.
Dat principe heeft Mazzucchelli ook toegepast in de manier waarop hij Asterios Polyp maakte. Zowel het ontwerp van het boek (de symbolisch in tweeën gedeelde kaft) als de vormgeving (de tekenstijl) zegt iets over de inhoud. Volgens de verteller Ignazio is de werkelijkheid zoals we die waarnemen een aanvulling op het eigen ik. Elk personage is door de stripmakers dan ook in een ander stijl weergegeven, al naar gelang hun rol in de scène. Wanneer Asterios en Hana elkaar ontmoeten, tekent Mazzucchelli Asterios als een mathematische figuur, opgebouwd uit cilinders en andere geometrische vlakken. Hana daarentegen bouwt hij op uit krasserige lijnen zonder duidelijke contour. Daarna gaan de vormen in elkaar op. Maar wanneer de twee zich van elkaar verwijderen, vallen ze weer terug in hun oude vorm.
Ook in andere opzichten staat de tekenstijl in dienst van het verhaal. De ogenschijnlijk gevoelloze Asterios wordt vrijwel alleen in profiel weergegeven, met enkele strakke lijnen. Aan de gevoelige Hana is echter alles rond en amorf. Zij wordt vaker en face getekend, om haar gelaatsuitdrukkingen goed weer te geven.
Mazzucchelli voert de bouwkundige theorie zelfs door in zijn tekstballonnen: voor elk personage kiest hij een ander lettertype. Voor Asterios strakke letters, voor Hana een bijna handgeschreven handschrift voor het kind van Stiff en Ursula een kinderlijk handschrift met grotere spaties en voor de zweverige Ursula een fantasierijker lettertype.

Kleur
Ook aan de inkleuring heeft Mazzucchelli een symbolische betekenis meegegeven. Vrijwel het hele boek is opgemaakt in de drie primaire kleuren van het drukkerspalet: cyaan (blauw), magenta (roze) en geel. Cyaan staat voor de gevoelloze, rationele wereld van Asterios; magenta voor de gevoelige, aardse wereld van Hana. Wanneer zij verliefd worden, mengen de kleuren zich. Zolang ze bij elkaar zijn, is hun directe leefomgeving uit deze twee kleuren opgebouwd. Zo is ook het atelier van Hana roze, evenals de wereld van haar en haar kunstzinnige vrienden. Des te opvallender is het daarom dat als Hana en Asterios samen zijn, de kleur cyaan altijd overheerst.
 Daarmee is in één oogopslag duidelijk dat Asterios domineert. Ook bij hen in huis.
Ook als ze op bezoek gaan bij Asterios’ ouders, is het huis voornamelijk magenta van kleur. Vader is hulpbehoevend en moeder cijfert zich voor hem weg. Ze merkt zelfs niet eens dat ze zelf dodelijk ziek is, zo blijkt later. Enkel de kamer waarin vader verblijft, is cyaan.
Geel is de kleur van de buitenwereld. Als Asterios er op uittrekt, is het dan ook veelzeggend dat er geen cyaan meer te zien is, maar dat de gele kleur overheerst. Asterios heeft zijn ego losgelaten. Hij projecteert zijn mening niet langer op de wereld, maar staat open voor die wereld en probeert te leren.
De drie kleuren staan redelijk naast elkaar, gedurende het verhaal. Ze komen voor in velerlei tinten, maar echt mengen doen ze nauwelijks. Dat gebeurt pas aan het einde van het boek, wanneer Asterios en Hana weer een manier hebben gevonden om samen gelukkig te zijn. Pas dan komen er ineens meer kleurschakeringen in de pagina’s.
Tot slot komt er nog één kleur voor in het boek: paars. Een mengvorm van cyaan en magenta. Het lijkt de kleur van het noodlot. Paars wordt gebruikt voor de scène waarin Asterios na de brand in een identiteitscrisis het trappenhuis afdaalt. Tegen het einde van het verhaal komt de kleur weer terug als Asterios afdaalt naar de onderwereld. Hij en Hana spelen dan hun eigen versie van het Orpheus-toneelstuk. Die scène is een vreemd intermezzo in het boek. Mazzucchelli heeft niets voor of na deze scène geplaatst, waardoor het onduidelijk is of het hier gaat om een nachtmerrie van Asterios of om een commentaar op het verhaal. Het doet denken aan het intermezzo in een Grieks drama, waarin het koor bezingt hoe de hoofdpersonen hun noodlot niet kunnen ontlopen. Het lijkt hoe dan ook de bittere waarheid in een metaforisch jasje, zonder enige kleuring door het perspectief van welk personage dan ook.

Thematiek
Asterios Polyp is in de kern een boek over relaties. Lang is Asterios niet bij machte Hana echt te respecteren om wie ze is. Daarvoor zit hij nog te zeer met zichzelf in de knoop. Pas wanneer hij met zichzelf in evenwicht is gekomen, staat hij open voor een echte relatie. Een verhouding waarin de onderlinge verschillen elkaar niet in de weg staan, maar waarin liefde, vertrouwen en respect met elkaar in evenwicht zijn.
Mazzucchelli geeft dat weer in de manier waarop de twee met elkaar praten. Aan het begin van hun relatie praat Asterios voortdurend in de plaats van Hana. Telkens als zij wat wil vertellen, valt hij haar in de rede. Ook als ze in gezelschap zijn van anderen. ,,Zou jij ooit een gesprek kunnen voeren dat niet over jou gaat?”, bijt Hana hem toe vlak voor de relatiebreuk. Ze heeft het gevoel dat ze in de relatie wordt verstikt, zoals in een van haar dromen. Pas aan het eind, wanneer Asterios zijn loutering heeft ondergaan, spreken ze als gelijken met elkaar en vullen de dialogen elkaar aan. Mazzucchelli laat de tekstballonnetjes zo in elkaar verstrengelen, dat op een gegeven moment zelfs niet meer duidelijk is wie wat precies zegt. Voor het eerst vormen Asterios en Hana een eenheid.
Asterios heeft daar een lange weg voor moeten afleggen. Bij Stiff en Ursula, die net als hij en Hana totale tegenpolen zijn, leert hij dat dat een gezonde relatie niet in de weg hoeft te staan. Dat houden van genoeg is.

Motieven
Zoals in elk bouwwerk, hoe eenvoudig ook, laat ook Mazzuccheli in zijn boek de nodige motieven terugkeren. Gaat het in de architectuur om vormen als ronde bogen of driehoeken die in een bouwkundig ontwerp telkens terugkeren, in Asterios Polyp gaat het om scènes die licht gewijzigde vorm worden herhaald.
Een van de meest subtiele motieven is de scène waarin Asterios college geeft over de Twin Towers in New York. Een ontwerp waar hij zo dol op is, juist omdat het maar twee kale rechthoekige kubussen waren. „Snappen jullie het niet? Het briljante is juist dat het er twee zijn.” Hana doceert beeldhouwen. Ook zij geeft les aan de hand van de twee rechthoeken. Alleen leert zij haar leerlingen dat het drie vlakken zijn. De ruimte tussen de twee rechthoeken in hoort volgens haar evengoed bij het ontwerp. Het is symbolisch voor hoe verschillend de twee geliefden tegen de werkelijkheid aankijken.
Zo wemelt het van de veelzeggende herhalingen in het verhaal, dat zowel begint (bliksem) als eindigt (een asteroïde) met rampspoed vanuit de lucht. Rampspoed die bovendien halverwege is aangekondigd door een halvegare in de kroeg die noch door Asterios noch door de lezer aanvankelijk serieus wordt genomen.
Andere terugkerende motieven zijn de almaar terugkerende verwijzingen naar de Griekse oudheid: naar de architectonische theorieën van Plato en naar verhalen uit de mythologie. Niet voor niets stamt Asterios af van Griekse immigranten. Zo woont hij in Ithaca (het eiland van Odysseus) en gaat Hana samenwerken met de choreograaf Willy, die als bijnaam Chimaera heeft (een Grieks mythologisch wezen dat slecht nieuws aankondigde). Ook de komst van Willy betekent slecht nieuws. Zijn vervelende seksuele toespelingen en vooral Asterios’ gebrek aan reactie daarop, zijn directe aanleiding tot de breuk tussen de twee geliefden.
En in de sleutelscène in het boek daalt Asterios als een moderne Orpheus de onderwereld in om daar zijn geliefde Euridice/Hana te verliezen omdat hij eigenwijs is.
Tot slot keert de afwezige vriend telkens als motief terug in het boek. Asterios heeft zijn hele leven al het gevoel dat hij iets of iemand mist, doordat Ignazio voortijdig is overleden. Ignazio’s gestalte loopt in het begin van het album achter Asterios aan. In zijn dromen keert Ignazio telkens terug. Wanneer Asterios later in het verhaal in de auto zit met Ursula en haar zoontje Jackson, blijkt het jongetje een denkbeeldig vriendje te hebben waar hij steeds mee speelt. Asterios verzinkt in gedachten. „Heb je broers of zussen,” vraagt Ursula hem. „Nee,” antwoordt Asterios, waarna de gestalte van Ignazio weer in de ruit opduikt. In zijn dromen praat hij met zijn dode tweelingbroer. Pas als hij in de laatste droom in opstand komt tegen zijn ‘andere helft’ en Ignazio neerslaat, kan Asterios zijn identiteitscrisis overwinnen en weet hij wat hem te doen staat: terug naar Hana.
Die constructie van verschillende elementen, maakt Asterios Polyp tot een soort architectonisch bouwwerk in stripvorm dat zelfs na meermaals herlezen nog niet al zijn geheimen prijsgeeft.

Asterios Polyp (David Mazzucchelli); uitgeverij Oog&Blik/De Bezige Bij; kleur; harde kaft; 344 p.; € 39,90

KADER:
De Amerikaan David Mazzucchelli (1960) begint zijn carrière begin jaren ’80 in de superheldenstrips. Hij werkt aan Daredevil en samen met Frank Miller maakt hij het veel bekroonde Daredevil: Born Again en Batman:  Year one. Daarna slaat hij een meer persoonlijke weg in en begint te illustreren voor onder ander The New Yorker en korte strips te tekenen voor zijn eigen blad Rubber Blanket. Samen met Paul Karasik verstript hij op ingenieuze wijze Broze stad, de ideeënroman van Paul Auster. Zie ZozoLala 146 voor een nadere analyse.
Mazzucchelli gaat les geven aan de Rhode Island School of Design en School of Visual Arts in New York. Daar leert hij zijn leerlingen dat alles een functie moet hebben in hun strips. Een leerling als Dash Shaw drijft hij tot waanzin door hem onder de neus te wrijven dat zijn experimenten don’t make any sense.
In zoverre lijkt Mazzucchelli wel een beetje op de figuur Asterios Polyp, die de zelfde theorie aanhangt dat de vorm altijd in dienst moet staan van de inhoud. Of zijn boek daarmee ook deels autobiografisch is, is echter een slag in de lucht. Mazzucchelli weigert vrijwel elk interview en wil al helemaal niet ingaan op de achtergronden van Asterios Polyp.
„Strips zijn vooral visueel, de kracht en het genoegen in het lezen ervan zit hem in de plaatjes,” zei Mazzucchelli ooit, die een hekel heeft aan strips waarin de tekeningen louter illustraties zijn bij de tekst. „Een goed plaatje moet meer uitdrukken dan louter het verhaal.” Voor elk project hanteert hij dan ook een andere tekenstijl. „Ik heb niet zozeer een eigen handschrift. Ik probeer elke keer weer de ideeën die in mijn hoofd zitten zo goed mogelijk te visualiseren.”