Safe Area Gorazde; The war in Eastern Bosnia 1992-1995
Joe Sacco
Uitg. Fantagraphics; 240 pl.; zwart-wit; harde kaft; $ 28.95 / ƒ 97,-

De Pulitzerprijs die Art Spiegelman met Maus won, zorgde begin jaren negentig voor veel opschudding. Een prestigieuze journalistieke prijs voor een stripboek maakte het grote (nauwelijks stripslezende) publiek nieuwsgierig, waardoor Spiegelmans boek een bestseller werd. Je zou verwachten dat er na dit succes een generatie 'stripjournalisten' was opgestaan die de markt overspoelde met reportage-strips. Dit was echter niet het geval. Het gros van de tekenaars bleef liever dicht bij huis met autobiografische strips. Een van de weinigen die daadwerkelijk in het non-fictievoetspoor van Spiegelman traden was Joe Sacco. Met boeken als War Junkie, Palestine en Soba liet hij net als Spiegelman zien dat het stripverhaal een geschikt medium is om journalistieke reportages mee te maken (zie ook ZozoLala 107).
Zijn nieuwste boek Safe Area Gorazde heeft dezelfde opzet als de voorgaande. Sacco portretteert zichzelf als een nieuwsgierige journalist die gewapend met een blocnote talloze mensen interviewt. Dit keer verbleef hij een maand in de Bosnische enclave Gorazde, die midden jaren negentig werd belegerd door Serviërs. Net als het in Nederland overbekende Srebrenica was ook Gorazde volledig afgesloten van de buitenwereld. Soms lieten de Serviërs een VN-voedselconvooi passeren, waardoor journalisten toegang kregen tot de enclave. Sacco profiteerde daarvan en in het boek lezen we hoe hij samen met cameraploegen van CNN en BBC aankomt in Gorazde. Ze worden in het tot dat moment doodgezwegen Gorazde enthousiast onthaald, maar de andere journalisten zijn na een paar dagen en wat snelle straatinterviews alweer weg. Sacco neemt er daarentegen de tijd voor en interviewt een doorsnede van de bevolking, hangt rond op feestjes en wordt rondgeleid door zijn gids Edin, een voormalige wiskundestudent.
Dit levert veel schrijnende verhalen op van bijvoorbeeld mensen die uit de omringende dorpen naar Gorazde zijn gevlucht nadat de Serviërs (die door de inwoners als voormalige buren werden herkend) hun dorp hadden uitgemoord. Sacco introduceert deze personages kort en reconstrueert dan hun horrorverhalen. Naast deze ongelofelijke gruwelen valt er, hoe raar het ook klinkt, ook te lachen om Gorazde. De stad wordt belegerd en daardoor is aan alles een gebrek. Het meest populair is informatie van buitenaf. "Speelt Michael Jordan nog basketbal?" is de eerste vraag die Sacco moet beantwoorden. Een ander grappig verhaal is de successtory van het lokale sigarettenmerk 'Drina'. Omdat er geen geld is, is dit het betaalmiddel geworden. De onderkoelde humor die uit dit soort verhalen spreekt wordt direct gecontrasteerd door nog meer ellende. De rivier waarnaar de sigaretten zijn vernoemd, vervoert namelijk ook de lijken van de bewoners uit de omringende dorpen nadat die zijn afgeslacht.
In Safe Area Gorazde wisselen humor en ellende - net als in de voorgaande boeken van Sacco - elkaar continu af, waardoor je niet afhaakt als lezer. Want hoe cynisch het ook klinkt, 240 pagina's vol met gruwelijkheden leest niemand voor zijn plezier. Door de grondigheid waarmee Sacco zijn onderwerp heeft aangepakt, de vele details en bovenal de tragikomische toon die Sacco aanslaat, is Gorazde een vlot leesbaar maar niettemin onthutsend boek geworden. (Gerard)